Khi tìm hiểu quyền của bị cáo tại phiên tòa, nên bắt đầu từ phạm vi quyền được pháp luật ghi nhận và điều kiện để thực hiện quyền đó. Bị cáo tại phiên tòa có quyền tham gia xét hỏi, trình bày ý kiến, tranh luận, nói lời sau cùng và thực hiện các quyền tố tụng khác nhằm bảo đảm việc xét xử công bằng.
Quyền không tồn tại tách rời nghĩa vụ
Có quyền được thông báo và nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử. Quyền này chỉ có ý nghĩa thực tế khi được thực hiện đúng trình tự và có tài liệu chứng minh. Có quyền đề nghị triệu tập người tham gia tố tụng, đưa chứng cứ và yêu cầu xem xét. Nếu bên còn lại không hợp tác, cần chuyển từ trao đổi miệng sang văn bản để giữ bằng chứng.
Trước khi xử lý, nên lập một dòng thời gian ngắn: sự việc bắt đầu khi nào, ai tham gia, giấy tờ nào đã ký và hiện mong muốn kết quả gì. Chỉ cần xác định sai một mốc hoặc sai tư cách của người tham gia là hướng giải quyết có thể lệch.
Văn bản pháp luật liên quan
Các văn bản nền tảng nên được đối chiếu gồm:
- Bộ luật Hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có liên quan đến từng tội danh hoặc thủ tục cụ thể.
Khi tra cứu, cần ưu tiên văn bản hợp nhất hoặc phiên bản đã cập nhật sửa đổi, đồng thời kiểm tra ngày có hiệu lực.
Những điểm phải chứng minh
Có quyền tranh luận với Kiểm sát viên và người tham gia tố tụng. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem cả căn cứ quyền lẫn cách người yêu cầu đã thực hiện nghĩa vụ của mình.
Có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm trong thời hạn luật định. Không nên tự thực hiện biện pháp xâm phạm quyền của người khác chỉ để bảo vệ quyền của mình.
Hồ sơ và chứng cứ
Tài liệu nên được chia theo mục đích chứng minh thay vì để lẫn trong một tập hồ sơ. Việc phân nhóm giúp nhìn ra ngay giấy nào dùng để chứng minh chủ thể, giấy nào xác định đối tượng và giấy nào ghi nhận diễn biến.
- Cáo trạng: dùng để hỗ trợ cơ quan xử lý xác minh nội dung được trình bày; nên lưu bản scan rõ nét kèm ngày nhận.
- Quyết định đưa vụ án ra xét xử: dùng để giúp phân biệt giữa thông tin thực tế và giả định của các bên; nên lưu bản scan rõ nét kèm ngày nhận.
- Tài liệu bào chữa/chứng cứ mới: dùng để đối chiếu tư cách và dữ kiện gốc; nếu có thông tin khác tài liệu còn lại thì phải giải thích nguyên nhân.
- Tài liệu nhân thân, khắc phục hậu quả nếu có: dùng để kiểm tra sự thống nhất giữa thông tin kê khai và hồ sơ; nếu có thông tin khác tài liệu còn lại thì phải giải thích nguyên nhân.
Các bản scan nên được đặt tên theo ngày và loại giấy tờ để dễ đối chiếu khi cần bổ sung.
Các bước thực hiện
- Bước 1: Nghiên cứu cáo trạng và chứng cứ. Nên lưu biên nhận, văn bản hoặc chứng từ thể hiện kết quả đã thực hiện.
- Bước 2: Chuẩn bị câu hỏi/ý kiến. Nếu có đại diện, phải rà lại phạm vi ủy quyền ở chính bước này.
- Bước 3: Tham gia xét hỏi và tranh luận. Cần ghi lại ngày thực hiện để kiểm soát các thời hạn liên quan.
- Bước 4: Theo dõi bản án và thời hạn kháng cáo. Nếu cơ quan yêu cầu bổ sung, chỉ bổ sung đúng phần còn thiếu và giải trình rõ.
Khung này có thể điều chỉnh theo hồ sơ thực tế; điều quan trọng là không bỏ qua bước kiểm tra điều kiện trước khi nộp.
Rủi ro khi xử lý theo cảm tính
Một rủi ro khá phổ biến là không chuẩn bị trước nội dung cần làm rõ. Không nên dùng giấy tờ lập sau để che lấp một sự kiện đã xảy ra. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Cũng cần tránh việc tranh luận cảm tính. Tốt nhất nên ghi rõ phương án xử lý ngay trong thỏa thuận hoặc hồ sơ. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Nhiều hồ sơ phát sinh vướng mắc vì không nộp chứng cứ đúng thời điểm khi có thể. Khi thấy dấu hiệu này, cần dừng bước tiếp theo để đánh giá hậu quả. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Một điểm khác đáng lưu ý là để quá hạn kháng cáo. Nếu có bên thứ ba liên quan, nên làm rõ quyền của họ trước khi quyết định. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Khi nào cần hỗ trợ pháp lý?
- Đã có và kiểm tra cáo trạng chưa?
- Nội dung “Có quyền được thông báo và nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử.” đã có tài liệu chứng minh chưa?
- Rủi ro “không chuẩn bị trước nội dung cần làm rõ” đã được loại trừ hoặc có phương án xử lý chưa?
- Sau bước “theo dõi bản án và thời hạn kháng cáo” còn phải cập nhật, đăng ký, kê khai hoặc thi hành việc gì khác không?
Nếu còn một câu chưa trả lời được, nên coi đó là điểm cần xác minh trước khi đi tiếp.
Kết luận
Quyền của bị cáo tại phiên tòa không cần được trình bày bằng câu chữ phức tạp. Điều quan trọng là hồ sơ cho thấy đúng người, đúng sự kiện và đúng căn cứ pháp lý. Với trường hợp có tranh chấp hoặc nhiều lớp giao dịch, việc rà soát độc lập trước bước cuối thường đáng giá hơn việc sửa sai sau đó.
