Với quyền của bị can trong vụ án hình sự, việc biết mình có quyền gì chỉ là bước đầu; quan trọng hơn là thực hiện quyền đúng thời hạn và đúng thủ tục. Khi đã có quyết định khởi tố bị can, người bị buộc tội có một hệ thống quyền tố tụng rõ ràng để tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa, đưa chứng cứ, trình bày lời khai và khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng.
Hiểu đúng quyền trước khi đưa ra yêu cầu
Bị can có quyền biết mình bị khởi tố về tội gì và nhận quyết định theo luật. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem cả căn cứ quyền lẫn cách người yêu cầu đã thực hiện nghĩa vụ của mình. Có quyền trình bày lời khai nhưng không buộc phải đưa lời khai chống lại chính mình hoặc nhận mình có tội. Không nên tự thực hiện biện pháp xâm phạm quyền của người khác chỉ để bảo vệ quyền của mình.
Nếu kết quả phụ thuộc vào một điều kiện chưa chắc chắn, đừng xây toàn bộ phương án dựa trên giả định đó. Nên xác minh điều kiện quyết định trước, sau đó mới tính đến chi phí và lịch thực hiện.
Khung pháp luật áp dụng
Các văn bản nền tảng nên được đối chiếu gồm:
- Bộ luật Hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có liên quan đến từng tội danh hoặc thủ tục cụ thể.
Quy định về thẩm quyền có thể thay đổi theo tổ chức bộ máy, nên tên cơ quan trong bài cũ không phải lúc nào cũng còn chính xác.
Các tiêu chí cơ quan có thẩm quyền thường xem xét
Có quyền nhờ người bào chữa và đưa tài liệu, yêu cầu. Không nên tự thực hiện biện pháp xâm phạm quyền của người khác chỉ để bảo vệ quyền của mình.
Có quyền đọc, ghi chép tài liệu liên quan sau khi kết thúc điều tra theo phạm vi luật định. Quyền này chỉ có ý nghĩa thực tế khi được thực hiện đúng trình tự và có tài liệu chứng minh.
Chứng cứ cần chuẩn bị
Nếu tài liệu được lập ở nhiều thời điểm, nên sắp theo thứ tự cũ đến mới để thấy được sự thay đổi của quyền, nghĩa vụ hoặc thông tin đăng ký.
- Quyết định khởi tố bị can: dùng để giúp phân biệt giữa thông tin thực tế và giả định của các bên; cần kiểm tra đủ trang, chữ ký và dấu nếu có.
- Biên bản hỏi cung/làm việc: dùng để đối chiếu tư cách và dữ kiện gốc; nên lưu bản scan rõ nét kèm ngày nhận.
- Tài liệu chứng cứ do bị can/gia đình có: dùng để kiểm tra sự thống nhất giữa thông tin kê khai và hồ sơ; nên lưu bản scan rõ nét kèm ngày nhận.
- Đơn yêu cầu, khiếu nại nếu có: dùng để chứng minh một mắt xích quan trọng của sự việc; nên lưu bản scan rõ nét kèm ngày nhận.
Nếu cần dịch hoặc hợp pháp hóa, nên xử lý sớm vì đây thường là bước tốn thêm thời gian.
Trình tự bảo vệ quyền
- Bước 1: Đọc kỹ quyết định và quyền được giải thích. Cần ghi lại ngày thực hiện để kiểm soát các thời hạn liên quan.
- Bước 2: Làm việc có kiểm soát, đọc biên bản trước khi ký. Nếu cơ quan yêu cầu bổ sung, chỉ bổ sung đúng phần còn thiếu và giải trình rõ.
- Bước 3: Phối hợp người bào chữa. Hoàn tất nội dung này rồi mới chuyển sang phần phụ thuộc tiếp theo.
- Bước 4: Theo dõi kết luận điều tra và quyết định tố tụng. Nếu xuất hiện dữ kiện trái nhau, cần xử lý mâu thuẫn trước khi tiếp tục.
Nếu phải sửa nội dung đã nộp, nên có văn bản giải thích thay vì chỉ thay một trang giấy mà không ghi nhận lý do.
Những hành động có thể gây bất lợi
Một rủi ro khá phổ biến là ký biên bản không đúng lời khai. Khi thấy dấu hiệu này, cần dừng bước tiếp theo để đánh giá hậu quả. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Cũng cần tránh việc đưa lời khai đoán mò. Nếu có bên thứ ba liên quan, nên làm rõ quyền của họ trước khi quyết định. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Nhiều hồ sơ phát sinh vướng mắc vì tác động chứng cứ/người làm chứng. Nếu đã phát sinh, ưu tiên bảo toàn chứng cứ trước khi xử lý tiếp. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Một điểm khác đáng lưu ý là bỏ qua quyền khiếu nại khi có vi phạm tố tụng. Cách phòng ngừa là kiểm tra vấn đề này trước thời điểm ký hoặc nộp hồ sơ. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Cách trình bày yêu cầu rõ ràng hơn
- Đã có và kiểm tra quyết định khởi tố bị can chưa?
- Nội dung “Bị can có quyền biết mình bị khởi tố về tội gì và nhận quyết định theo luật.” đã có tài liệu chứng minh chưa?
- Rủi ro “ký biên bản không đúng lời khai” đã được loại trừ hoặc có phương án xử lý chưa?
- Sau bước “theo dõi kết luận điều tra và quyết định tố tụng” còn phải cập nhật, đăng ký, kê khai hoặc thi hành việc gì khác không?
Một lần kiểm tra chéo với người không trực tiếp soạn hồ sơ có thể phát hiện lỗi tên, số và mốc thời gian rất hiệu quả.
Tóm tắt
Khi xử lý quyền của bị can trong vụ án hình sự, càng tách rõ dữ kiện, căn cứ và bước thực hiện thì càng ít phải sửa hồ sơ về sau. Nếu phần quyết định vẫn còn tranh cãi hoặc thiếu chứng cứ gốc, nên làm rõ trước khi phát sinh thêm nghĩa vụ tài chính hoặc cam kết với bên khác.
