Luật sư bào chữa vụ án hình sự không chỉ là câu chuyện về quyền lợi; người thực hiện còn phải tuân thủ đúng trình tự và nghĩa vụ đi kèm. Luật sư bào chữa tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, kiểm tra chứng cứ và thực hiện các quyền tố tụng trong phạm vi Bộ luật Tố tụng hình sự.
Quyền không tồn tại tách rời nghĩa vụ
Thời điểm luật sư được tham gia phụ thuộc tư cách tố tụng và thủ tục đăng ký bào chữa. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem cả căn cứ quyền lẫn cách người yêu cầu đã thực hiện nghĩa vụ của mình. Luật sư có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội và tiếp cận hồ sơ theo phạm vi luật định. Không nên tự thực hiện biện pháp xâm phạm quyền của người khác chỉ để bảo vệ quyền của mình.
Khi có nhiều người liên quan, nên lập sơ đồ chủ thể và ghi rõ ai có quyền ký, ai chỉ là người cung cấp thông tin, ai có lợi ích có thể bị ảnh hưởng. Đây là bước đơn giản nhưng thường phát hiện được vấn đề rất sớm.
Văn bản pháp luật liên quan
Các văn bản nền tảng nên được đối chiếu gồm:
- Bộ luật Hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có liên quan đến từng tội danh hoặc thủ tục cụ thể.
Các bài viết tham khảo chỉ nên dùng để định hướng từ khóa tra cứu; căn cứ cuối cùng vẫn phải là văn bản chính thức.
Những điểm phải chứng minh
Vai trò bào chữa không chỉ là xin giảm nhẹ mà còn gồm kiểm tra tính hợp pháp của chứng cứ, thủ tục và căn cứ buộc tội. Nếu bên còn lại không hợp tác, cần chuyển từ trao đổi miệng sang văn bản để giữ bằng chứng.
Gia đình nên cung cấp tài liệu khách quan thay vì cố tạo chứng cứ có lợi không đúng sự thật. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem cả căn cứ quyền lẫn cách người yêu cầu đã thực hiện nghĩa vụ của mình.
Hồ sơ và chứng cứ
Mỗi tài liệu nên trả lời một câu hỏi cụ thể trong hồ sơ. Nếu không biết giấy tờ dùng để chứng minh điều gì, có thể nó chưa phải tài liệu cần ưu tiên.
- Giấy tờ mời/đề nghị luật sư: dùng để kiểm tra sự thống nhất giữa thông tin kê khai và hồ sơ; nên giữ bản gốc để xuất trình khi được yêu cầu.
- Thông báo, quyết định tố tụng đã nhận: dùng để chứng minh một mắt xích quan trọng của sự việc; nên giữ bản gốc để xuất trình khi được yêu cầu.
- Tài liệu nhân thân và tình tiết vụ việc: dùng để làm căn cứ xác định quyền, nghĩa vụ hoặc thời điểm phát sinh; nên giữ bản gốc để xuất trình khi được yêu cầu.
- Chứng cứ có lợi hợp pháp: dùng để hỗ trợ cơ quan xử lý xác minh nội dung được trình bày; nên giữ bản gốc để xuất trình khi được yêu cầu.
Khi phải nộp bản chính, nên chụp hoặc scan lại trước để còn bộ hồ sơ theo dõi.
Các bước thực hiện
- Bước 1: Đăng ký bào chữa. Nên lưu biên nhận, văn bản hoặc chứng từ thể hiện kết quả đã thực hiện.
- Bước 2: Nắm hồ sơ và gặp người bị buộc tội. Nếu có đại diện, phải rà lại phạm vi ủy quyền ở chính bước này.
- Bước 3: Kiến nghị/thu thập tài liệu trong phạm vi luật. Cần ghi lại ngày thực hiện để kiểm soát các thời hạn liên quan.
- Bước 4: Tham gia hỏi, tranh luận và thực hiện quyền sau bản án. Nếu cơ quan yêu cầu bổ sung, chỉ bổ sung đúng phần còn thiếu và giải trình rõ.
Nếu có nhiều cơ quan cùng tham gia, nên ghi rõ hồ sơ nào đi trước và hồ sơ nào chỉ nộp sau khi đã có kết quả bước trước.
Rủi ro khi xử lý theo cảm tính
Một rủi ro khá phổ biến là chậm mời luật sư khi vụ việc cần hỗ trợ sớm. Không nên dùng giấy tờ lập sau để che lấp một sự kiện đã xảy ra. Nếu không chắc cách xử lý, nên xin ý kiến chuyên môn dựa trên bộ hồ sơ thực tế.
Cũng cần tránh việc tự hướng dẫn khai gian. Tốt nhất nên ghi rõ phương án xử lý ngay trong thỏa thuận hoặc hồ sơ. Nếu không chắc cách xử lý, nên xin ý kiến chuyên môn dựa trên bộ hồ sơ thực tế.
Nhiều hồ sơ phát sinh vướng mắc vì đưa tài liệu giả. Khi thấy dấu hiệu này, cần dừng bước tiếp theo để đánh giá hậu quả. Nếu không chắc cách xử lý, nên xin ý kiến chuyên môn dựa trên bộ hồ sơ thực tế.
Một điểm khác đáng lưu ý là chỉ tập trung xin giảm nhẹ mà bỏ qua chứng cứ gỡ tội. Nếu có bên thứ ba liên quan, nên làm rõ quyền của họ trước khi quyết định. Nếu không chắc cách xử lý, nên xin ý kiến chuyên môn dựa trên bộ hồ sơ thực tế.
Khi nào cần hỗ trợ pháp lý?
- Đã có và kiểm tra giấy tờ mời/đề nghị luật sư chưa?
- Nội dung “Thời điểm luật sư được tham gia phụ thuộc tư cách tố tụng và thủ tục đăng ký bào chữa.” đã có tài liệu chứng minh chưa?
- Rủi ro “chậm mời luật sư khi vụ việc cần hỗ trợ sớm” đã được loại trừ hoặc có phương án xử lý chưa?
- Sau bước “tham gia hỏi, tranh luận và thực hiện quyền sau bản án” còn phải cập nhật, đăng ký, kê khai hoặc thi hành việc gì khác không?
Sau khi rà xong, chỉ nên tiến hành khi các điểm quyết định đã có tài liệu hỗ trợ.
Kết luận
Điểm quan trọng của luật sư bào chữa vụ án hình sự là chứng minh đúng điều cần chứng minh và đi đúng trình tự. Nếu còn mâu thuẫn về quyền, thời hiệu, thẩm quyền hoặc hiệu lực giấy tờ, nên xử lý riêng điểm đó trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.
