Với đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, việc biết mình có quyền gì chỉ là bước đầu; quan trọng hơn là thực hiện quyền đúng thời hạn và đúng thủ tục. Người lao động và người sử dụng lao động đều có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng trong các trường hợp luật định, nhưng điều kiện và thời hạn báo trước không giống nhau.
Hiểu đúng quyền trước khi đưa ra yêu cầu
Người lao động thường có quyền nghỉ việc với báo trước, trừ các trường hợp được nghỉ ngay theo luật. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem cả căn cứ quyền lẫn cách người yêu cầu đã thực hiện nghĩa vụ của mình. Người sử dụng lao động phải có căn cứ luật định và tuân thủ hạn chế đặc biệt. Không nên tự thực hiện biện pháp xâm phạm quyền của người khác chỉ để bảo vệ quyền của mình.
Nên xác định mục tiêu cuối cùng ngay từ đầu: hoàn tất thủ tục, bảo vệ quyền, ngăn một giao dịch hay giải quyết tranh chấp. Mục tiêu khác nhau sẽ dẫn đến bộ chứng cứ và thứ tự công việc khác nhau.
Khung pháp luật áp dụng
Các văn bản nền tảng nên được đối chiếu gồm:
- Bộ luật Lao động 2019, hiện đã có văn bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH năm 2026.
- Nghị định 145/2020/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung còn hiệu lực.
- Pháp luật về bảo hiểm xã hội, việc làm hoặc công đoàn nếu vấn đề cụ thể có liên quan.
Các biểu mẫu cũ vẫn xuất hiện nhiều trên internet. Vì vậy, trước khi ký hoặc nộp, nên đối chiếu lại biểu mẫu và cơ quan tiếp nhận hiện hành.
Các tiêu chí cơ quan có thẩm quyền thường xem xét
Vi phạm thời hạn/căn cứ có thể phát sinh nghĩa vụ bồi thường. Không nên tự thực hiện biện pháp xâm phạm quyền của người khác chỉ để bảo vệ quyền của mình.
Khi chấm dứt phải thanh toán các khoản còn lại và hoàn tất giấy tờ lao động. Quyền này chỉ có ý nghĩa thực tế khi được thực hiện đúng trình tự và có tài liệu chứng minh.
Chứng cứ cần chuẩn bị
Nên ưu tiên tài liệu gốc và tài liệu do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phát hành. Bản chụp chỉ nên dùng để tham khảo cho đến khi nguồn và nội dung được xác minh.
- Hợp đồng lao động: dùng để giúp phân biệt giữa thông tin thực tế và giả định của các bên; nếu có thông tin khác tài liệu còn lại thì phải giải thích nguyên nhân.
- Thông báo nghỉ/chấm dứt: dùng để đối chiếu tư cách và dữ kiện gốc; không nên tự sửa, tẩy xóa hoặc ghi chú lên bản gốc.
- Chứng cứ căn cứ chấm dứt: dùng để kiểm tra sự thống nhất giữa thông tin kê khai và hồ sơ; không nên tự sửa, tẩy xóa hoặc ghi chú lên bản gốc.
- Bảng lương, phép năm, bảo hiểm: dùng để chứng minh một mắt xích quan trọng của sự việc; không nên tự sửa, tẩy xóa hoặc ghi chú lên bản gốc.
Với tài liệu điện tử, nên lưu file gốc kèm thông tin thời gian, người gửi hoặc nguồn tải xuống.
Trình tự bảo vệ quyền
- Bước 1: Xác định quyền và thời hạn báo trước. Cần ghi lại ngày thực hiện để kiểm soát các thời hạn liên quan.
- Bước 2: Gửi thông báo có chứng cứ. Nếu cơ quan yêu cầu bổ sung, chỉ bổ sung đúng phần còn thiếu và giải trình rõ.
- Bước 3: Bàn giao công việc/tài sản. Hoàn tất nội dung này rồi mới chuyển sang phần phụ thuộc tiếp theo.
- Bước 4: Thanh toán và chốt hồ sơ. Nếu xuất hiện dữ kiện trái nhau, cần xử lý mâu thuẫn trước khi tiếp tục.
Khi có nhiều thủ tục liên thông, cần xác định thứ tự phụ thuộc giữa chúng để tránh làm bước sau khi bước trước chưa có kết quả.
Những hành động có thể gây bất lợi
Một rủi ro khá phổ biến là nghỉ ngang không thuộc trường hợp được miễn báo trước. Khi thấy dấu hiệu này, cần dừng bước tiếp theo để đánh giá hậu quả. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Cũng cần tránh việc cho nghỉ vì lý do không hợp pháp. Nếu có bên thứ ba liên quan, nên làm rõ quyền của họ trước khi quyết định. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Nhiều hồ sơ phát sinh vướng mắc vì thông báo qua kênh không chứng minh được. Nếu đã phát sinh, ưu tiên bảo toàn chứng cứ trước khi xử lý tiếp. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Một điểm khác đáng lưu ý là giữ sổ/giấy tờ của người lao động. Cách phòng ngừa là kiểm tra vấn đề này trước thời điểm ký hoặc nộp hồ sơ. Một biên bản ngắn nhưng đúng thời điểm thường có giá trị hơn nhiều lời giải thích sau này.
Cách trình bày yêu cầu rõ ràng hơn
- Đã có và kiểm tra hợp đồng lao động chưa?
- Nội dung “Người lao động thường có quyền nghỉ việc với báo trước, trừ các trường hợp được nghỉ ngay theo luật.” đã có tài liệu chứng minh chưa?
- Rủi ro “nghỉ ngang không thuộc trường hợp được miễn báo trước” đã được loại trừ hoặc có phương án xử lý chưa?
- Sau bước “thanh toán và chốt hồ sơ” còn phải cập nhật, đăng ký, kê khai hoặc thi hành việc gì khác không?
Nên đánh dấu từng mục đã có chứng cứ thay vì chỉ trả lời theo trí nhớ.
Tóm tắt
Điểm quan trọng của đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động là chứng minh đúng điều cần chứng minh và đi đúng trình tự. Nếu còn mâu thuẫn về quyền, thời hiệu, thẩm quyền hoặc hiệu lực giấy tờ, nên xử lý riêng điểm đó trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.
