Để bảo vệ quyền trong quyền của người bị tố giác, cần xác định rõ căn cứ pháp lý, chứng cứ và cơ quan có thẩm quyền. Người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố chưa phải là bị can. Họ có quyền được biết nội dung tố giác liên quan, trình bày ý kiến, đưa tài liệu và nhờ người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp theo quy định tố tụng.
Quyền lợi được pháp luật bảo vệ đến đâu?
Có quyền được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ theo tư cách tố tụng. Quyền này chỉ có ý nghĩa thực tế khi được thực hiện đúng trình tự và có tài liệu chứng minh. Có thể đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu và khiếu nại. Nếu bên còn lại không hợp tác, cần chuyển từ trao đổi miệng sang văn bản để giữ bằng chứng.
Với hồ sơ có nhiều giấy tờ, nên chọn một tài liệu làm ‘mốc’ rồi kiểm tra các tài liệu còn lại có thống nhất về tên, số, ngày và đối tượng hay không. Những chỗ lệch nhau cần được giải thích trước khi nộp.
Căn cứ pháp lý
Các văn bản nền tảng nên được đối chiếu gồm:
- Bộ luật Hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật sửa đổi, bổ sung đang có hiệu lực.
- Các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có liên quan đến từng tội danh hoặc thủ tục cụ thể.
Nếu văn bản đã được sửa nhiều lần, nên đọc bản hợp nhất hoặc tra điều khoản sửa đổi tương ứng thay vì đọc bản gốc riêng lẻ.
Những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quyền
Có quyền nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Quyền này chỉ có ý nghĩa thực tế khi được thực hiện đúng trình tự và có tài liệu chứng minh.
Không nên tự hủy dữ liệu hoặc tác động người làm chứng vì có thể làm tình hình nghiêm trọng hơn. Nếu bên còn lại không hợp tác, cần chuyển từ trao đổi miệng sang văn bản để giữ bằng chứng.
Tài liệu nên giữ ngay từ đầu
Với hồ sơ nhiều nguồn, nên đánh số tài liệu và lập một danh mục ngắn. Cách này giúp tránh tình trạng nộp thiếu bản quan trọng nhưng lại có nhiều bản trùng.
- Giấy mời/thông báo của cơ quan tố tụng: dùng để đối chiếu tư cách và dữ kiện gốc; cần kiểm tra đủ trang, chữ ký và dấu nếu có.
- Tài liệu liên quan nội dung bị tố giác: dùng để kiểm tra sự thống nhất giữa thông tin kê khai và hồ sơ; cần kiểm tra đủ trang, chữ ký và dấu nếu có.
- Chứng cứ điện tử/chứng từ: dùng để chứng minh một mắt xích quan trọng của sự việc; cần kiểm tra đủ trang, chữ ký và dấu nếu có.
- Tài liệu về người bảo vệ quyền lợi: dùng để làm căn cứ xác định quyền, nghĩa vụ hoặc thời điểm phát sinh; cần kiểm tra đủ trang, chữ ký và dấu nếu có.
Tài liệu do bên đối lập cung cấp cũng nên được lưu nguyên trạng vì có thể trở thành căn cứ quan trọng.
Cách thực hiện quyền đúng trình tự
- Bước 1: Xác định đúng tư cách và nội dung làm việc. Hoàn tất nội dung này rồi mới chuyển sang phần phụ thuộc tiếp theo.
- Bước 2: Chuẩn bị tài liệu theo dòng thời gian. Nếu xuất hiện dữ kiện trái nhau, cần xử lý mâu thuẫn trước khi tiếp tục.
- Bước 3: Thực hiện quyền trình bày và yêu cầu. Nên lưu biên nhận, văn bản hoặc chứng từ thể hiện kết quả đã thực hiện.
- Bước 4: Lưu biên bản, quyết định để khiếu nại nếu cần. Nếu có đại diện, phải rà lại phạm vi ủy quyền ở chính bước này.
Không nên bỏ biên nhận hoặc mã hồ sơ; đây là căn cứ quan trọng để kiểm tra tiến độ và thời điểm đã nộp.
Điều nên tránh
Một rủi ro khá phổ biến là tự nhận trách nhiệm khi chưa hiểu câu hỏi. Nếu đã phát sinh, ưu tiên bảo toàn chứng cứ trước khi xử lý tiếp. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Cũng cần tránh việc xóa tin nhắn/dữ liệu. Cách phòng ngừa là kiểm tra vấn đề này trước thời điểm ký hoặc nộp hồ sơ. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Nhiều hồ sơ phát sinh vướng mắc vì ký biên bản không đọc. Không nên dùng giấy tờ lập sau để che lấp một sự kiện đã xảy ra. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Một điểm khác đáng lưu ý là trao đổi với người liên quan theo cách có thể bị hiểu là tác động lời khai. Tốt nhất nên ghi rõ phương án xử lý ngay trong thỏa thuận hoặc hồ sơ. Việc xử lý vội có thể làm mất thêm lựa chọn pháp lý.
Khi cần yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp
- Đã có và kiểm tra giấy mời/thông báo của cơ quan tố tụng chưa?
- Nội dung “Có quyền được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ theo tư cách tố tụng.” đã có tài liệu chứng minh chưa?
- Rủi ro “tự nhận trách nhiệm khi chưa hiểu câu hỏi” đã được loại trừ hoặc có phương án xử lý chưa?
- Sau bước “lưu biên bản, quyết định để khiếu nại nếu cần” còn phải cập nhật, đăng ký, kê khai hoặc thi hành việc gì khác không?
Nếu phần quan trọng nhất vẫn chỉ dựa vào lời nói, hồ sơ chưa thực sự sẵn sàng.
Kết luận
Đối với quyền của người bị tố giác, một hồ sơ tốt cần trả lời được ba câu hỏi: căn cứ quyền ở đâu, tài liệu nào chứng minh và bước tiếp theo thuộc thẩm quyền của ai. Đây là cách thực tế hơn so với việc chỉ dựa vào một mẫu hồ sơ có sẵn.
